Blog

Uit de lockdown geraken met een draagvlak 30/04/2020

De laatste weken wordt er veel gesproken over ‘het maatschappelijk draagvlak’  en zeker nu de exit uit de lockdown wordt bediscussieerd valt dit begrip meer en meer. De cruciale vraag is: hoe creëer je een draagvlak of versterk je de legitimiteit van beleid? Misschien kan hier te rade gegaan worden bij politicologen of bestuurskundigen die dit fenomeen al decennialang empirisch bestuderen.

Waarover gaat het? Een draagvlak speelt vooral op momenten dat er instemming nodig is voor beleid waarbij burgers duidelijk nadelen ondervinden en waarbij kosten niet evenredig kunnen worden verdeeld. Bij de start van de lockdown was dat draagvlak reeds heel belangrijk, maar het belang ervan neemt, om in het epidemiologisch jargon te blijven, exponentieel toe bij de exit. Immers, niet alle activiteiten kunnen tegelijkertijd worden hervat, het zal heel lang duren voor alles terug normaal zal zijn, en sommige sectoren (denk aan de horeca) zullen veel langer nadelen ondervinden dan andere sectoren. Nochtans vergemakkelijkt een groot draagvlak de uitvoering van beleid en vermindert het de noodzaak tot repressief optreden. Wanneer mensen vanuit zichzelf overtuigd zijn dat de gekozen beleidsrichting aan bepaalde rechtvaardigheidsprincipes voldoet en goed werd afgewogen, zullen ze hun gedrag makkelijker aanpassen en de overheid zal minder actief moeten ingrijpen.

Er bestaan gelukkig beproefde methoden waarmee mensen intrinsiek overtuigd kunnen worden en waarmee het draagvlak en de legitimiteit kunnen versterkt worden. Diverse van deze methoden zijn zelfs uitgebreid wetenschappelijk getest. Kort samengevat komt het op het volgende neer. Betrek nauwgezet alle stakeholders in overleg over de exit-strategie, gebruik hun terreinkennis zo optimaal mogelijk, en communiceer transparant met de burgers.

Heel belangrijk is dat een divers geheel aan stakeholders wordt betrokken. Zodoende kunnen beleidsvoerders achteraf aantonen dat diverse standpunten effectief werden gehoord, belangen tegen elkaar werden afgewogen, en, zeer cruciaal, er is gezocht naar compensatie voor diegenen die de grootste lasten dragen. Mensen zullen makkelijker meegaan in vervelende beleidskeuzes als ze weten dat er een gedegen afweging werd gemaakt waarbij diverse belanghebbenden werden gehoord en er compensaties zijn voor diegenen die het hardst in de klappen delen.

Daarbij is het belangrijk dat beleidsmakers open staan voor kennis en initiatieven die vanuit de samenleving zelf komen en zo’n initiatieven tevens aanmoedigen. Zo is het goed zijn dat diverse sectoren zelf onderzoeken hoe ze terug het sociaal, economisch, en cultureel leven op een verantwoorde wijze terug kunnen opstarten en zelf voorstellen doen vanuit hun terreinkennis. Dergelijke voorstellen kunnen dan worden afgetoetst door gezondheids- en andere experts.

Verder, communiceer open en transparant over het gehele beleidsproces. En vermijd een repressieve aanpak. Leg uit hoe en waarom bepaalde keuzes werden gemaakt, zoek technieken die betrokkenheid vergroten, en geef zeker niet de indruk dat informatie wordt achtergehouden. Doelbewust informatie achterhouden geeft de indruk dat de overheid de burgers niet vertrouwt, de burger te dom vindt zelf een oordeel te vellen, of dat beleidsmakers iets te verbergen hebben. Het versterkt niet het broodnodige vertrouwen dat we nu hard nodig hebben.

Misschien lijken deze methoden op het eerste zicht heel vanzelfsprekend, maar dat zijn ze helaas niet getuige de regelmaat waarmee in de praktijk tegen een aantal zaken wordt gezondigd, soms met grote gevolgen. Het voorbeeld van de bezoekregeling aan rust- en verzorgingstehuizen, maar ook het mondkapjesdebat zijn hiervan voorbeelden. Gelukkig zijn er in de manier waarop de coronacrisis tot nu toe wordt aangepakt tevens goede praktijken te zien. Een voorbeeld is de wekelijkse grote enquête van de Universiteit Antwerpen. Hoewel dit voornamelijk wetenschappelijke doeleinden heeft, is er tevens een draagvlakversterkend effect want het maakt dat mensen worden gehoord. Dit soort initiatieven brengt naar boven dat er aan een lockdown tevens ernstige nadelige psychosociale aspecten verbonden zijn, waarmee rekening moet worden gehouden. Ook de open communicatie van diverse wetenschappers, vooral aan het begin van de crisis, was zeer goed.

Kortom, de manier waarop beleid tot stand komt, kan bepalen of en hoe sterk mensen zullen instemmen met dat beleid, de nadelen ervan aanvaarden en hun gedrag zullen aanpassen. Uit het experimenteel onderzoek op dit terrein blijkt dat transparantie, in combinatie met het horen van diverse stakeholders, vooral de kans op acceptatie vergroot bij mensen die reeds een negatieve attitude hebben ten aanzien van beleid of bij mensen die mogelijks grote nadelen ondervinden. Het in goede banen leiden van het beleidsproces, een draagvlak creëren, het afwegen van diverse belangen en daarvoor de verantwoordelijkheid nemen, is echter niet de taak van experts, maar is bij uitstek een politieke verantwoordelijkheid. Er staat immers heel veel op het spel want dit wordt een heel lang proces dat zeer vele maanden in beslag zal nemen. De maatschappelijke kost van een rommelig en weinig gedragen exit-beleid, mag dus niet onderschat worden.